آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣ - آموزش كتابدارى در بنگلادش - سرور حسين

آموزش كتابدارى در بنگلادش
سرور حسين

گذشته و حال ## ترجمه ركن الدين احمدى لارى##
مقاله حاضر بر پيدايش, گسترش, دامنه, هدف, تحليل انتقادى و آينده آموزش كتابدارى در بنگلادش تأكيد دارد. * جغرافيا و وضعيت فرهنگى
بنگلادش (پاكستان شرقى سابق) در نقشه سياسى جهان در سال١٩٧١ پديدار شد. مساحت آن ١٤٣٩٩٨ كيلومتر مربع است. جمعيت آ در حدود ٨٨٦٧٨٠٠٠ نفر است كه ٨٥ در صد آن مسلمان مى باشند. از نظر نژادى ٩٨ در صد آنها بنگالى و بقيه بيهارى و عشيره اى مى باشند. زبان آنها بنگالى, اردو و انگليسى است. ٢٥ در صد باسوادند. بنگلادش داراى حكومت دمكراسى پارلمانى است. نظام آموزشى كشور صد سال قدمت دارد. بنگلادش داراى ٤٣٦٣٤ دبستان, ٩٢٢٣ دبيرستان, ٩ دانشكده پزشكى, ٣ دانشكده مهندسى, ٥٦ مدرسه تربيت معلم, ١٢ دانشكده تربيت معلم, ١٢ دانشكده وابسته به دانشگاهها, ١٢٢٢ كالج و٦ دانشگاه است. در اين كشور ٢١١ روزنامه و نشريه ادوارى منتشر مى شود. * سرآغاز
امكانات آموزش كتابدارى, به استثناى دوره اى كه در سال ١٩١٥ در دانشگاه پنجاب واقع در لاهور و در سال ١٩١١ درباروردا تشكيل شده, عملاً تا سال ١٩٧١ وجود نداشت. دوره برگزار شده در دانشگاه پنجاب, در نوع خود, به عنوان نخستين دوره دانشگاهى در آسياى جنوب شرقى محسوب مى شود.
* دوره هاى كوتاه مدت
اولين دوره كوتاه مدت سه ماهه در سال ١٩٥٢ توسط كتابداران دانشگاه داكا تشكيل شد. على رغم عدم ادامه آن, اين دوره به عنوان اولين برنامه رسمى آموزش كتابدارى در پاكستان شرقى (بنگلادش) به حساب مى آيد.
از سال ١٩٥٥ تا ١٩٥٨ موسسه امريكائى فولبرايت, وابسته به دانشگاه داكا, در هرترم, تحت نظارت آن دانشگاه تدريس يك دوره آموزش كتابدارى را بر عهده گرفت. هر يك از اين دوره ها به يك موضوع اختصاص داشت. به موجب اين طرح چهار معلم امريكائى دوره هاى (اصول كتابدارى), (فهرستنويسى و رده بندى), (روشهاى مرجع), و (روابط عمومى و كتابدارى آموزشگاهى) را تدريس مى كردند.
دوره كوتاه مدت شش ماهه اى كه به وسيله انجمنى كه بعدها به عنوان انجمن كتابداران پاكستان شرقى (در حال حاضر انجمن كتابداران بنگلادش) شناخته شد, اولين دوره آموزش كامل كتابدارى در كشور محسوب مى گردد. اين دوره با شركت كتابداران شاغل داكا و آنهائى كه در خارج از آن مشغول بودند, تشكيل گرديد. از آن زمان به بعد, انجمن به طور دائم اين دوره را برگزار كرده است. در حال حاضر بيست و ششمين دوره آن به اجرا در آمده است.
در سال ١٩٦٥ اين دوره از شش ماه به چهار ماه تقليل داده شد, اما به جاى يك بار, دو مرتبه در سال تشكيل مى گرديد. برنامه هاى درسى نيز مورد تجديد نظر قرار گرفت. آموزش و برگزارى امتحانات به زبان انگليسى به اجرا در آمد. براى راحتى كاركنان كتابخانه ها كه روزها مشغول انجام وظيفه بودند, كلاسها بعد از ظهرها بين ساعت ٥ تا ٧ تشكيل مى شد.
اين دوره ها, كاركنان كتابخانه ها را براى كتابخانه هاى بخشى, آموزشگاهى, دانشكده اى و عمومى كوچك تربيت مى كرد. تعدادى از فارغ التحصيلان اين دوره ها, اكنون مسووليتهايى را در انواع مختلف كتابخانه هاى بنگلادش و خارج از كشور به عهده گرفته و تاكنون ٣٩٣ فارغ التحصيل داشته است.
دوره هاى كتابدارى در موسسات و سازمانهاى مختلف نيز برگزار مى شود. سازمان توسعه آموزش و پژوهش بنگلادش در داكا دوره هاى كوتاه مدت كتابدارى براى كتابداران دبيرستانى و معلم تشكيل داده است. علاوه بر آن دوره هاى كوتاه مدتى كه به وسيله انجمن كتابداران بنگلادش, موسسه مطبوعات, كتابخانه و مركز ملى اسناد پزشكى, انجمن نمايه سازان و كتابشناسان, انجمن كتابداران راج شاهى و انجمن كتابداران كولنا تشكيل مى شود, آموزش عمده اى را براى كاركنان غير حرفه اى كتابخانه ها فراهم آورده است. * بخش علوم كتابدارى دانشگاه داكا
اولين بخش علوم كتابدارى به مفهوم اساسى در سال ١٩٦٤ در دانشگاه داكا تشكيل شد. اهداف آن عبارت بودند از: ١. شناساندن اصول كتابدارى, شامل تاريخ, خدمات و وظايف كتابخانه ها و اطلاعات عمومى, بينش و كسب مهارت لازم جهت انجام خدمات عالى در هر نوع كار كتابخانه اى; ٢. ايجاد تفكر خلاق, توسعه ديدگاه انتقادى و علمى دانشجويان درباره حرفه كتابدارى و نقش كتابدارن در جامعه و به وجود آوردن حساسيت در آنها نسبت به مسائلى كه احتياج به تحقيق نظام يافته دارند; ٣. ارتقاء آگاهى دانشجويان از ارتباط و وابستگى دانش بشرى و رابطه آن با مطالعه علوم كتابدارى (اين عمل شامل شناسايى رفتار افراد و گروهها و نقش كتابخانه ها درجامعه مى باشد); ٤. تأكيد بر اصول نظرى و عملى لازم جهت برآوردن نيازهاى فعلى و آتى كتابخانه ها و مراكز اطلاعاتى; ٥. فراهم آوردن امكاناتى براى دانشجويان و اساتيد در نماياندن نقش تحقيق در توسعه دانش و حل مسائل و به وجود آوردن امكانات تحقيق فردى به طور همزمان; ٦. ترغيب اساتيد در شناخت و توسعه برتريها در آموزش; ٧. همكارى كتابداران و ساير گروههاى وابسته در تشويق و تحكيم خدمات كتابخانه اى; ٨. ارتقاء آگاهى دانشجويان نسبت به نيازمندى حرفه كتابدارى به رشد دائمى; ٩. توسعه ديدگاه انتقادى دانشجويان بويژه در زمينه اهداف و نقش كتابخانه ها و آينده آنها; ١٠. بهبود وضعيت موجود در زمينه انتقال دانش مدون از طريق تحقيق نظرى, تاريخى و تجربى. * دروس اصلى
برنامه بخش, مويد اين نظريه است كه مهارتهاى كتابدارى زمانى مى تواند موثر واقع شود كه بر پايه اصولى دقيق, و نه قوانين و آيين نامه هاى قراردادى استوار باشد. بنابراين, بخش, برنامه دروس اصلى خود را جهت بررسى جنبه هايى از اطلاعات, سازماندهى و مسائل مورد نياز انواع مختلف كتابخانه ها بنا نهاده است.
لازم به ذكر است كه برنامه دروس اصلى از مدل دوره فوق ليسانس دانشگاه لندن اخذ شده است. (آموزش و شناخت خطوط باستانى و آرشيو) نشانگر وابستگى دوره هاى داكا و لندن مى باشد. تاكنون نوزده دوره با موفقيت برگزار و ٤٢٨ نفر به اخذ مدرك نائل شده اند. * برنامه فوق ليسانس
اندكى بعد از اينكه انجمن كتابداران پاكستان شرقى, دوره كوتاه مدت را در سال ١٩٥٨ به وجود آورد, نياز به دوره هاى پيشرفته براى ارتقاء استاندارد كتابخانه ها و كتابداران پاكستان شرقى احساس شد. بنابراين برنامه فوق ليسانس علوم كتابدارى در سال تحصيلى ١٩٦٠ـ١٩٥٩ در دانشگاه داكا پديد آمد. اين دوره يك ساله معادل اولين يا نخستين بخش دوره فوق ليسانس به حساب مى آيد. تنها تفاوت در اين است كه بر خلاف رشته هاى ديگر, مدرك, پس از گذراندن موفقيت آميز دوره كامل برنامه هاى فوق ليسانس كتابدارى داده مى شود. اين مدرك بر اساس دو اصل زير اهدا مى شود:
الف) اينكه دوره, دانشجو را با دانش كافى براى احراز سمتهاى حرفه اى در كتابخانه ها تجهيز نمايد, (ب) اينكه بر خلاف علوم انسانى و اجتماعى, دوره كتابدارى, دانشجويان را به طور برجسته اى با مهارتهاى تكنيكى و حرفه اى آشنا سازد.
دانشگاه داكا, تعداد قابل ملاحظه اى كتابدار حرفه اى تربيت كرده است. على رغم آن, كمبود چشمگير كتابداران حرفه اى تحصيلكرده بويژه در سطح مديريت كتابخانه هاى بزرگ دانشگاهى و فنى, احساس مى شود. در پاسخ به تقاضاى روزنامه ها و كتابداران شاغل دركتابخانه ها, دانشگاه داكا دوره دو ساله فوق ليسانس كتابدارى را از سال تحصيلى ١٩٦٣ـ١٩٦٢ آغاز كرد. اين دوره, تركيبى از برنامه هاى بهترين مدارس كتابدارى امريكا و انگلستان بوده و على رغم اينكه قبلاً تمامى دروس به زبان انگليسى تدريس مى شد, از سال ١٩٧٢ به بعد به دو زبان بنگالى و انگليسى تدريس مى شود. در تنظيم برنامه ها, تاكيد ويژه بر (دكومانتاسيون و بازيابى اطلاعات) گذارده شده است. در حال حاضر پانزدهمين دوره آن برگزار مى شود و تعداد فارغ التحصيلان آن به ٢٤٩ نفر رسيده است. براى ايجاد امكانات جهت تحقيق كتابخانه اى, دانشگاه داكا دوره تحصيلى M. Phil را كه عبارت از اخذ ديپلم تحقيق در كتابدارى است, در سال ١٩٧٦ آغاز نمود. * نتيجه
در سالهاى اخير تغييرات قابل توجهى در كتابدارى سنتى بنگلادش مشاهده شده است. دوره هاى ديپلم و فوق ليسانس در طول بيست سال گذشته, تعداد قابل ملاحظه اى كتابدار حرفه اى را, كه به طور فزاينده اى در توسعه جامعه شركت دارند به حرفه كتابدارى عرضه كرده است. سرانجام براى افزايش تاثير كتابداران تحصيل كرده در توسعه جامعه كنونى بنگلادش پيشنهادهاى زير ارائه مى شود:
١. بخش علوم كتابدارى در هر يك از دانشگاهاى كشور تاسيس گردد.
٢. تعداد مدرسين كتابدارى افزايش يابد.
٣. مقالات كتابدارى به زبان بنگالى نوشته شود.
٤. برنامه ها و دوره هاى علوم كتابدارى به اجرا در آمده و يا بنابر احتياجات حال و آينده بنگلادش مورد تجديد نظر قرار گيرد.
٥. تحقيقات پيشرفته كتابخانه اى, عملاً بر جنبه هاى مختلف كتابدارى بنگلادش متمركز گردد.